Zamek w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek w Ząbkowicach Śląskich to renesansowa ruina, którą wzniesiono w latach 1522–1532 na pozostałościach gotyckiej warowni. Można go zwiedzać codziennie z przewodnikiem o 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00, a bilety kupisz w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1. W dalszej części artykułu znajdziesz najważniejsze informacje o historii, architekturze i okolicznych atrakcjach.

Gdzie znajduje się zamek i jak do niego dotrzeć?

Ruina zamku książęcego leży w południowej części Ząbkowic Śląskich, przy ul. Krzywej, na wysokiej skarpie nad doliną. Współrzędne obiektu to 50°35′12″N 16°48′27″E, a w rejestrze zabytków prowadzonym przez Narodowy Instytut Dziedzictwa widnieje pod numerem A/5146/482 z 7 maja 1958 roku.

Przez miasto przebiega droga krajowa numer 8, dlatego dojazd z Wrocławia zajmuje mniej więcej półtorej godziny. Stacja kolejowa w Ząbkowicach Śląskich znajduje się niecały kilometr od centrum, skąd najprościej kierować się na południe w stronę Rynku i dalej ulicą Armii Krajowej do ulicy Krzywej. W pobliżu zamku nie ma wydzielonego parkingu, więc samochód najlepiej zostawić przy ulicy Armii Krajowej, Ciasnej lub na Rynku.

Dzieje zamku od piastowskiej warowni do renesansowej rezydencji

Pierwotny zamek piastowski wzniesiono ok. 1300 roku z inicjatywy księcia Bolka I Surowego, choć część badaczy wskazuje na jego syna Bernarda Statecznego. Najstarsza zachowana wzmianka o warowni w ówczesnym Frankenstein pochodzi z 1321 roku. Już w 1335 roku ząbkowicki zamek przetrwał oblężenie wojsk Karola Luksemburskiego. W 1467 roku połączone wojska wrocławian, świdniczan i nysan atakowały zamek przez dziesięć dni, a dopiero sprowadzenie wielkiej puszki, działa strzelającego pociskami o masie 100 kilogramów ciągniętego przez 24 konie, pozwoliło przełamać obronę. Rok później warownię zburzono. W 1489 roku oblegały ją wojska króla Węgier Macieja Korwina, a pod koniec XV wieku budowla chyliła się ku ruinie.

Jak powstał gotycki zamek?

Pierwsza budowla obronna stanęła na stromej skarpie nad rzeką i była wzniesiona z piaskowca na planie zbliżonym do owalu. Zachowane fragmenty wskazują, że w jej obrębie funkcjonował co najmniej jeden dwukondygnacyjny dom mieszkalny ze sklepionym parterem. Pozostałości tej najstarszej fazy są dziś widoczne w południowej części renesansowego zamku jako krótki, wybrzuszony odcinek muru.

Renesansowa przebudowa Karola I Podiebrada

Nowy rozdział w dziejach warowni zapoczątkował książę Karol I Podiebrad, który w 1524 roku zlecił opracowanie projektu praskiemu architektowi Benedyktowi Rejtowi. Zamek założono na planie czworoboku o wymiarach 62 na 65 metrów, z dwiema trójkondygnacyjnymi bastejami po przekątnej, krużgankami oraz wieżą bramną. Prace zakończono w 1532 roku, ale czwarte, północne skrzydło nigdy nie zostało ukończone, między innymi z powodu trwogi tureckiej.

Karol I mieszkał we wschodnim skrzydle i tam też zmarł w 1536 roku. Jego synowie nie kontynuowali inwestycji, skupiając się na wyposażaniu zamku w Oleśnicy, a ząbkowicka rezydencja wraz z miastem stała się przedmiotem listów zastawnych.

Wojny, zniszczenia i stopniowe popadanie w ruinę

Kres świetności przyniosła wojna trzydziestoletnia. W lipcu 1646 roku zamek zdobyły wojska cesarskie pod dowództwem marszałka Rajmunda Montecuccoliego, wysadzając basteje, mury kurtynowe i część skrzydeł mieszkalnych. Po pożarze w 1784 roku obiekt opuszczono, a w XIX wieku dawna warownia pełniła między innymi funkcję składu nafty. W okresie międzywojennym w wieży bramnej działało muzeum regionalne i schronisko młodzieżowe, natomiast po II wojnie światowej ruina przez długie lata niszczała bez pełnego zabezpieczenia.

Architektura i zachowane detale zamku

Na obecny wygląd trwałej ruiny składają się przede wszystkim mury magistralne na całym obwodzie, dwie wieże oraz zrekonstruowana basteja. Od wschodu góruje wieża bramna, zwieńczona renesansową attyką, której okienka pełniły funkcję strzelnic. Druga dominanta to wieża zegarowa przy skrzydle południowym, a w narożu południowo-wschodnim zachowała się masywna wieża ze śladami dawnych malowideł, w tym czarnego orła śląskiego.

W 1826 roku ekonomista i dramatopisarz Fryderyk Skarbek zanotował: „miasteczko ma piękną ruinę starego zamku, nocowałem w nim”.

Charakterystycznym elementem zamku są dwie trójkondygnacyjne basteje narożne, przystosowane do ostrzału artyleryjskiego. Do dziś widoczne są działobitnie i kanały odprowadzające dymy prochowe. Warto zwrócić uwagę na:

• portal z herbem Karola I Podiebrada nad głównym wjazdem,
• tablicę fundacyjną z datą 1532,
• pierwsze znane na Śląsku renesansowe boniowanie na tynkach,
• kieszenie nasadowe po sklepieniach piwnicznych i kamienne strzępy przyszłych ścian działowych,
• ostatni zachowany wykusz latrynowy w południowym skrzydle.

Przestronny dziedziniec ma wymiary około 37,6 na 36,7 metra i dawniej był otoczony drewnianymi krużgankami. W jego południowo-zachodnim rogu znajdowała się studnia, którą zabetonowano w latach 90. XX wieku. Renesansowa rezydencja łączyła funkcję obronną z reprezentacyjną, a w skrzydle wschodnim mieściły się pokój rady i sala rycerska o znacznych gabarytach.

Zwiedzanie zamku – bilety, godziny i kontakt

Po rewitalizacji zamek jest udostępniony do zwiedzania. Wejścia odbywają się codziennie z przewodnikiem o stałych godzinach: 10:00, 11:30, 13:30 oraz 15:00, a zwiedzanie trwa do półtorej godziny. Biletów nie kupisz bezpośrednio przy bramie – najpierw należy podejść do Izby Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1, skąd pracownicy zabierają turystów na zamek.

Adres budowli to ul. Krzywa, 57-200 Ząbkowice Śląskie. Kontakt telefoniczny: +48 74 815 20 43, e-mail: [email protected]. Szczegółowe informacje o biletach podaje też Centrum Informacji Turystycznej przy Rynku 56. Obiekt został wpisany na listę Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców, a oferta obejmuje zwiedzanie dzienne i nocne z przewodnikiem.

Odnowienie zamku było możliwe dzięki projektowi Śladami wspólnej średniowiecznej historii, współfinansowanemu ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Interreg V-A Republika Czeska – Polska 2014-2020. W jego efekcie powstała ścieżka edukacyjna łącząca zamek w Ząbkowicach Śląskich z zamkiem w Vizmburku w Czechach.

Ciekawostki i atrakcje w okolicy Ząbkowic Śląskich

Krzywa Wieża i najbliższe zabytki

Znajdująca się przy ul. Świętego Wojciecha Krzywa Wieża jest odchylona od pionu o 2,14 metra i ma 34 metry wysokości. Wejście na wieżę odbywa się z przewodnikiem co pół godziny od 9:30, a na szczyt prowadzi 139 schodów. Z tarasu widokowego rozciąga się panorama miasta oraz Gór Sowich i Bardzkich.

Tuż obok stoi gotycki kościół św. Anny, w którym znajduje się nagrobek księcia Karola I i jego żony Anny Żagańskiej. Na zewnątrz świątyni zachowało się epitafium wnuka Wita Stwosza. W pobliżu wznosi się też neogotycki ratusz zaprojektowany przez Alexisa Langera – szósty w historii miasta – mający 72 metry wysokości. Warto przy tym zajrzeć do Dworu Rycerza Kauffunga, najstarszego budynku mieszkalnego Ząbkowic, wzmiankowanego już w 1504 roku, w którym dzieciństwo spędził malarz Bernard Krause.

Ząbkowice Śląskie mają również pozostałości średniowiecznych murów miejskich z końca XIII wieku. Najbardziej okazały fragment z Basztą Gołębią zachował się w okolicy Parku im. Sybiraków. Z kolei dawna Cerkiew św. Jerzego, ufundowana w 1319 roku przez księcia Mikołaja ziębickiego i wójta Jana Secklina, jest dostępna po wcześniejszej rezerwacji.

Śladami doktora Frankensteina

Dawna niemiecka nazwa miasta brzmiała Frankenstein i pojawia się w dokumentach już w 1287 roku. Ząbkowice Śląskie łączą z powieścią Mary Shelley przede wszystkim wydarzenia z 1606 roku, gdy w mieście wybuchła epidemia dżumy. O sprowadzenie zarazy oskarżono wówczas ośmiu grabarzy – sześciu mężczyzn i dwie kobiety – których po procesie spalono na stosie. Opis tych zdarzeń trafił do ówczesnych gazet i mógł zainspirować pisarkę.

Dziś w Dworze Rycerza Kauffunga działa Izba Pamiątek Regionalnych z 18 salami ekspozycyjnymi oraz Laboratorium Doktora Frankensteina. Zbiory muzeum powstałe pół wieku temu są zasługą Józefa Glabiszewskiego. To połączenie muzeum regionalnego z mroczną, stylizowaną przestrzenią poświęconą bohaterowi powieści. Ze względu na eksponaty anatomiczne laboratorium może nie być odpowiednie dla młodszych dzieci.

W promieniu kilkunastu kilometrów od Ząbkowic Śląskich znajduje się kilka innych zabytków, które warto uwzględnić w planie wycieczki: